Abeeso + Siilaanyo = Amaano la’aan

Ninka Maroodi howd biyo ugu dhaanshay, ninka abeesa irman ubadkiisa la seexshay. Ninka Siilaanyo aaminay saddexdaa isu wada geeyoo waxaa u aqiibo darnaaday Ninka Siilaanyo aaminay. Sideedaba binu, aadamku kama maarmo hiil iskaashi uu ku sugo hab-dhaqankiisa nololeed iyo hadafkiisa mustaqbal, waxana iskaashiyada banu, aadamku qadaago loo qaybiyaa shan nooc oo kala ah.

Reeraysi (tribal grouping)
Gobolaysi (regional grouping)
Fikir wadaag (ideological grouping)
Mabda’a wadaag (principle grouping)
Diin ku walaal (Religion Grouping)

Waxana shantan nooc ee hiil wadaaga ah ugu liita kan reernimada, daliilkiisuna ma dheera ee waxa tibaax inoogu filan maansadii Abwaankii waynaa rabbinaxariistii janno ha ka waraabiyee ee ahayd “Dugsi maleh qabyaaladi waxay tumiso mooyaane” si kale hadaynu u nidhaahno aragti qoto dheer ayaa raga u qaybisa saddex.

Nin in qoys
Nin qolo

Iyo Nin Qaran oo fikir umadeed xanbaarsan oo ka fikira baylahdooda, una fikira sida ay maslaxadu ugu jirto. Qofka dareenkan xanbaarsani wuxu dadka kale kaga duwan yahay wuxu yaqaan  sadex shay oo nin ka caaqilka ah u gaar ah oo kala ah.

Wuxu yaqaan waxa uu yaqaano ee aqooneed oo isagu ka mid yahay, wuxu yaqaan dadka inta uu ku leeyahay ee ay isu dareenka yihiin. Wuxu yaqaan wakhtiga inta uu ku leeyahay, waxana garashadiisa sugan u asal ah amni iyo amaano, uu la wadaago kagana dhex muuqdo hadba cidda ay hiil iyo howl wadaagaan.

Waxa kale oo astaan geesinimo oo dheer aad u ah inu mar walba hormariyo maslaxadda caamka isaga oo ka tagaya ta shaqsiga, wuxuuna ka maradiisa fayow ku xushaa qof leh miisaan iyo maqaam umadnimo oo hufnaan iyo amaano ku dhisan. Waayo waxa jirta xikmad soomaaliyeed oo tidhaahdo sadex waad ku guuri kartaa kumase goda furto:

Gocor waa lagu guuraa, meelse kuma geeyo
Garaad uguba waa lagu guuraa gogolse kuguma fadhiisiyo
Gaashaan waa lagu guuraa  godob  tiisuse ku ma  seexiso.

Sidoo kale   waxa xikmadan somaaliyeed la maqaam ah xikmada kale ee tidhaahda bil – sadex reerkaaga waykaa kaxaysaa rugtaad u socotayna kuma gaadhsiiso. Aan u ganda dego ujeedada maqaalkayga; waxa bil sadexdan ka dhigan hab-dhaqanka siyaasadeed ee dhawaanahan ka soo daahiray xisbigii kulmiye la odhan jiray, hal ku dheg ayaa haa ugub loo hanwaynyoo hootoobay baa nacay, alaylehe waa loo hanwaynaaye wuu hootoobay, hootane Somaliland ma hanan karto hogaankeeda iyo himiladeeda umadnimo.

Isu soo wada duubo waxa indhaalaba dhagaha nasteexa dalka iyo dawladnimada Somaliland ka dhamaan waayay, dhacdhaca iyo dhaawaca siyaasadeed ee xisbigii kulmiye  ku habsaday, taasoo ay saxaafada madaxa banaani aragtiyo badan oo dhiilo leh ka bixisay hab-dhaqanka siyaasadeed iyo kala qaybsanaanta dareen ee hogaanka xisbiga oo ay iftiiminayeen kala kooxaysi iyo is xulufaysi guux wayn ka dhex abuuray bah-wadaagtii xisbiga. Taasoo sababtay kala qoqobnaan xisbigii biyo dhigtay.  Iyada oo iintan iyo uus wareenkan siyaasadeed loo tirinayo qowsaarka reerka reer Kulmiye ku horkaadsha waa (Siilaanyo).

Hadaba hadaynu dib u jaleecno odorosno doorashadii dhawaan xisbiga u qabsoontay noocay ay ku curatay, uma muuqan xalaal, taasina way horseeday in xisbigu miisaan iyo maqaam wayn ku waayey marka loo ego qubanka iyo qarowga taageerayaashisii ku dhacay, taasoo sababi karta inuu xisbigu ka arado oo uu karaamadi ummadiisa waayo, waayo bulshada Somaliand wa u taariikh hogaankooda oo nin qaran, ku qalda iyo mid qolo ku adima isagama jiro, Tusaale gaaban, Ahmed Hussein Essa, waa aqoonyahan muwaadin ah miisaan culusna ku lahaa xisbiga kulmiye dhexdiisa, kuna haboon una qalma hogaamin xisbi iyo mid ummadeedba rajo wayn laga qabay inuu isu soo taago hogaaminta xisbiga isaga oo hanti badan iyo halganba u huray xisbiga dibad iyo gudaba, iyada oo aan odhan karaba waabu kaga haboonaa kagana qurux badnaa cida badan oo xisbiga hogaan ka ah amaba hanashadeda hunguri ka hayo. Hadaba waxay riyadan rajadan Mudane Ahmed laga qabay meesha ka baxday markii mudanahani ka soo daahiri waayay saaxadii siyaasadeed ee xisbiga, waxana iswaydiin mudan walina tabashadeedu taagantahay maxaa Mudane Ahmed iyo rajadii laga  qabayba ka dhigay “Raadca geel oo roob ka daba da’ay?

Su’aashan waxan jawabateeda u dhaafayaa nasteexa fayow ee bulshada Somaliland.

Sidoo kale taariikhda iyo tayada qofnimo isma qarisee bal aynu in yar ka iftiimino hufnaanta, aan ka si bilaabo halkaas, hormoodnimada Mujaahidka way Mujaahid Ibraahim “Dhagaweyne” oo aynaan isaga sheekaynayn qiimaha iyo qaayaha uu ku leeyahay bulshaweynta Somaliland dhexdeeda, Mujaahidkan oon odhan karo halgankiisii xoraynta iyo hoodihii uu ku lahaa, wuxuu ku darsaday oo uu rag oo dhan dheeryahay gaar ahaan bah wadaagtiisii halganka inaanu marnaba ku sifoobin una tafaxaydan raadinta maqaam siyaasadeed iyo mansab kursi waa shakhsiyad an qeex badan inooga baahnayn miisaankiisa siyaasadeed ee xisbiguna mudnaantiisa leeyahay, waanu mudnaa shalay in iyadoo wax badan hogaanka xisbigu xeerinayo lagu maamuuso mansabka uu isu so taagay taasoo an odhan karo waabu kaga hor moodsanaa ninka la sharaxnaa ee laga hormarinayay; ku darsoo wuxuu Mujaahidkan xalaashaa ahi ka maydhan yahay wax qiimihiisa hogaamin umadeed dhaawac ku ah sida qola qolaysi iyo kala qoqobid bulsho waynta Somaliland oo iin iyo dhaxal reeb waarta oo aan ka hadhin ku noqota sidaa raga badhkii.

Intaa ka dib akhriste bal aan halkan ku yara iftiinim mid ka mida hogaanka xisbiga kulmiye waa Mujaahid Muuse Biixi Abdi oo aaynu aad u wada garanayno, miisaankiisa qofnimo, kiisa hogaamineed iyo dhaxal reebtiisa taariikheed iyo rikoodhka ay bulshadu u hayso maadaama aanay mas’uuliyad umad loo qabtaa ku cusbayn oo uu xilal muhiima soo qabtay.

Soomaaliadaa ku mah mahda “dadka nimad taqaan oo lagu sheegaad u garan ogtahay”  sababtoo ah qofku marka uu bulshadiisa hogaan u qabto hab yaradee macnuhu waa way yaqaanaan oo rikoodhkaasina laba mid uunbuu noqdaa mid ay karaamadooda mar iyo labdaa ugu haneeyaan oo ay ku maasuusaan noloshiisa oo dhan  iyo mid ay kaga dayriyaan oo qiimaha la’aan iyo qaayo, la’aan dhaxalsiisa oo uu kaga qado taariikhda hogaamin umadeed taasoo canbaar iyo ceeb aan ka hadhin ku noqota.

Markuuse bulshada ku cusubyahay waa ama maleeyaan wallow wax laa odoroso, Hadaba  Mujaahid Muuse oo ana odhan karo ma mahdin hogaamintiisii shalay ee bulshada Somaliland, waxaana halku dheg qoomamo mudan looga hayaa eray mansabka umaded ee uu hayay ceeb iyo canbaar wayn ku ahaa, kaasoo ahaa “ Anigoo wax dili kara duco qaadan maayee degta qorigu ha i jaro”, maqaalkan oo khaasatan ku baxay ama uu adeegsaday mar dib u heshiin lagula jiray beel ka mida beelaha Somalialnd oo isaga abti ugu toosnayd iyo qaar kaloo badan oo aynaan halkan ku soo koobi karayn.

Iswaydiintu akhriste waxay tahay qofka noocan ahi ma u qalmaa hogaamin umadeed? Jawaabta adaan akhriste kuu dhaafayaa, adiga oo dhadhan sanaya xikmadan “Ninka qaybshay beel qudha qabashada hogaan qaran, ruux ma yahay ku qurux badan?

Akhriste waxan halkan sharax kooban kaga sinayaa Mujaahid Cabdirahman Aw Cali Faarax,  Waa kuma Mujaahid Cabdirahman Aw Cali Faarah?

Mujaahid A/rahman shakhsiyad ahaan waxaan ku tilmaami karaa inuu yahay qof kasta oo Somalilander ah marka loo eego haybadiisii hogaamineed, karaamadii qofnimo iyo miisaankiisii qaranimo iyo miisaankiisii qaranimo ee raad reebta iyo dhaxalka lama ilawaanka bulshadiisa Somaiand kaga mutaystay, waa shakhsi halbeeg siyaasi iyo mid qaranba lagaga dayan karo, waa tusaale hogaan suuban oo dhaxal galah, waa shakhsi mabda’a u taagan ee aan lagu aqoon maslaxad u gaara iyo u jajab naanteed. Waa hogaan an ku tilmami karo waa mid ruuxi ah oo u taagan danta guud ee umadnimo, waa nin hal adag oo aan dhegmaal ahayn daliil gaaban waxa kuugu filan u badheedhidda uu u badheedhay halgankii qadhaadhaa ee uu kaga soo horjeeday Taliskkii Afwayne.

Isagoon wadan reerkoodiina kula bahoobay jabhadii SNM waa shakhsiyad amni iyo amaano leh rag yaqaana, runta ku adag, khayaana ka maydhan, waa shakhsiyad miisaan kiisa qofnimo u saamixi karo in ay cid waliba hogaan ugu hilowdo, waxan odhan karaa waa mishiinka dhaqaajiya mabaadiida xisbiga kulmiye laakiin nasiib darro somalidaa tidhaahda “Niman talin jirin haduu taliyo niman tagi jirin ayaa taga, niman qaybin jirin haduu qaybiyana niman qadi jirin ayaa qada, taana waxaanu leenahay Sorry Mujaahid waanu ka xunahay niman ku garanayn ayaad guri la degtay.

Imika bal wax yar aynu dib ka daalacano taariikhda iyo tayadii hogaamineed ee Mujaahid  Ahmed Mohamed Mahamoud (Siilaanyo).

Inaga oo soo koobayna dhinacyada badan oo ka hadal badan u baahanna soo ururinayna soo galitaankii dalka  ee ay bulshawaynta Somaliland isutimid dariiqyoonkii uu mansab siyaasadeedkiisa u maray dawladii 1993 waxa uu xildhibaan ka noqday golaha baarlamaankii ku meel gaadhka ahaa, iyada  oo uu xildhibaanimada booskan hayo waxa timid in la gaadho doorashadii  1997 oo ay murashaxiin badan oo axsaabta ahi taagnaayeen ahaan Mujaahid Siilaanyo oo xildhibaan codbixiya ah ahaa, waxa  uu maalintaa kala doortay halgamaa xalaalaha oo dalkan iyo dadkan halgan dheer u soo galay madaxbanaanidiisii lix danki luntay oo doorashada u taagnaa, oo  waa kuma yaad u malaynaysaan, waa Mujaahid C/raxman Aw Ali Faarax oo aynu ka dhereg sanahay miisaankii uu ku lahaa halgankii dib u xoraynta, iyada oo aynu odhan karo xildhibaanku waxba ma xeerin ama Dan shakhsi ayuu ka raacay mabda’ii shalay ay ku midaysnaayeen, taasoo uu codkiisii siiyaya nimanuu garanayn oo jada Madaxweyne ku – xigeenka ula taagnaa C/raxman Aw Ali kaasoo aha Daahir Rayaale  kaahin.

Isu soo wada duubo waxaa barnaamijkii Mujaahid Siilaanyo noqday mahmaahdii ahayd la ogaayoo gorayo haad ayay noqotay, taasoo macnaheedu yahay in Siilanayo aan lagu sifayn Karin inuu yahay qof mabda lala qaadan karo ee uu yahay nin danaysta ah oo marba halka ay dantiisa shakhsiyga ahi ku jirto uun u adeeg.

Sababtoo ah haduu shalay nimaanu garanayn siilanayo ka raacay  Mujaahid C/raxman maanta sida muuqata wax uu dabada ku wataa niman aan la garanayn marka loo eego bushowaynta Somaliland imika iyo haatan waxan maqaalkan ku soo gabgabaynayaa xikmadan somaliyeed oo tidhaahda.

Waxba yaanu xoolana isiin xeerna ii geline
masha’e nin libin kaa xistiyey xumihi waa yaabe .

Fiiro Gaara: waxaa aan taageerayaasha xibsiga dhamaan meelkasta oo ay joogan dal iyo dibadaba inay arintan iyada ah ee qaadan waaga ah jawaab sugan iyo caqligooda saliimka ah ka dhibtaan, waxaanan ku guda jiraa bug aan ka qoraya raad raaca hogaamintii Siilaanyo from 1980-2008 oo soo bixi doona dhawaan.

Suldaan-yare Somalialnd

Hargeisa - Somaliland

Email: saacid4u@hotmail.com